گرفت پنهان شدن بخشی یا تمام یک جسم  در سایه ی جسمی دیگر را گویند. اگر منبع نور یک ستاره باشد به دلیل فاصله بسیار دور منبع پرتوهای رسیده تقریبا با هم موازی اند و با یک گرفت ساده رو به روییم که تنها تمام سایه دارد. اما اگر منبع نور خورشید باشد علاوه بر تمام سایه، نیم سایه و گاهی تمام سایه منفی نیز داریم. از آنجا که هم زمین و هم ماه از خورشید کوچکترند امتداد سایه هایشان مخروطی است، این مخروط باریک می شود تا به یک نقطه می رسد، درون این مخروط تمام سایه است که هیچ نوری مستقیم از خورشید به آن وارد نمی شود، اطراف این مخروط را نیم سایه گوییم که به این قسمت بخشی از نور خورشید می رسد. با امتداد دادن خطوط مخروط سایه به سمت بیرون یک مخروط وارونه شکل می گیرد که این مخروط را تمام سایه منفی می نامیم.

طول سایه ای که زمین ایجاد می کند حدود 1,400,000 کیلومتر است و میانگین فاصله زمین از ماه 380 هزار کیلومتر است پس اگر خسوف رخ دهد تمام سایه ی منفی نداریم، ولی طول سایه ی ایجاد شده از ماه می تواند تا 375 کیلومتر کشیده شود، از سوی دیگر فاصله ماه تا زمین در حضیض 356,500 کیلومتر و در اوج بیش از 406 هزار کیلومتر است که امکان بوجود آمدن سایه منفی در کسوف هست.

گرفت ها زمانی رخ می دهند که یا ماه میان زمین و خورشید باشد «کسوف» که به هنگام ماه نو اینچنین است، یا زمین میان ماه و خورشید باشد «خسوف» که به هنگام ماه بدر چنین است. اما ما هر ماه شاهد دو گرفت نیستیم زیرا صفحه مداری ماه با صفحه دایره البروج (صفحه ای که بر حرکت ظاهری خورشید از دید ناظر زمینی یا همان دایره البروج منطبق است.) دارای 5.15 درجه اختلاف زاویه است. پس رخ دادن یک گرفت به دو شرط وابسته است: نخست اینکه ماه در بدر یا ماه نو باشد و دوم اینکه ماه نزدیک به یکی از گره ها (نقاطی که صفحه مداری ماه با صفحه دایره البروج برخورد می کند.) باشد.

ماه گرفتگی «خسوف»

سایه ای که زمین با نور های رسیده از خورشید در سمت دیگر خود ایجاد می کند مخروطی است و متوسط طول آن 1,380,000 کیلومتر است که بسته به فاصله زمین از خورشید تا 40000 کیلومتر قابل تغییر است. قطر مخروطی که ماه از آن می تواند بگذرد در حدود 2.5 برابر طول ماه است و اگر ماه دقیقا از این مخروط گذر کند خسوف کامل حدود یک ساعت به درازا می انجامد و گذر ماه از سایه و نیم سایه روی هم می تواند تا 150 دقیقه نیز طولانی شود.

همانطور که گفته شد برای ماه گرفتگی باید دو شرط برقرار باشد، (ماه بدر را داشته باشیم و ماه نزدیک یکی از گره ها باشد.) ما درکل سه نوع خسوف داریم: خسوف کلی، خسوف جزیی و خسوف نیم سایه.

اگر ماه به هنگام گذر از سایه زمین تنها در نیم سایه حرکت کند به آن خسوف نیم سایه می گوییم. در این نوع خسوف ماه چندان کدر نمی شود. اگر بخشی از ماه وارد تمام سایه شود خسوف را جزیی می نامیم. هنگامی که ماه کاملا در سایه زمین قرار می گیرد خسوف را کلی گوییم البته حتی هنگامی که ماه کاملا در تمام سایه قرار دارد و باید تاریک شود نیز با رنگی سرخگون نمایان است، سبب دیده شدن ماه به هنگام خسوف کلی این است که بخشی از نور های قابل دید با طول موج بلند تر خورشید (نزدیک به سرخ) با گذر از جو زمین به گونه ای شکسته می شوند که به بخش هایی از تمام سایه نیز وارد می شوند و بازتاب آنها از سطح ماه تنها قمر زمین را به رنگ مسی سحرآمیزی در می آورد.

دوره های خسوف

خسوف ها به ترتیب و در چند دنباله روی می دهند. یک دنباله کامل که شامل 48 یا 49 خسوف می باشد 865 سال طول می کشد. فاصله زمانی میان دو گرفت پیاپی در یک دنباله را یک ساروس می نامیم که  18 سال و 11 و 3/1 روز (3/6585 روز) می باشد. خسوف های متوالی شباهت های زیادی به هم دارند که از ویژگی های تعلق به یک دنباله است. در حال حاضر 28 دنباله خسوفی در جریان است، به همین خاطر در شرایط بسیار نادری تا 3 خسوف در یک سال قابل مشاهده است البته کمینه شمار خسوف ها در یک سال صفر است.

خورشید گرفتگی «کسوف»

کسوف با خسوف از چند لحاظ متفاوت است، نخست اینکه کسوف در ماه نو رخ می دهد و البته نزدیک به گره، تفاوت دیگر این است که ما در سال بین 2 تا 5 کسوف داریم درصورتی که 0 تا 2 خسوف داریم و در سالهای نادری شاهد 3 خسوف هستیم، البته احتمالا شما بیشتر ماه گرفتگی دیده اید تا خورشید گرفتگی دلیل این هم تفاوت دیگر میان گرفت خورشید و ماه است، زیرا به هنگام خسوف در تمام نیمکره زمین که رو به ماه است (ناحیه ای که شب است) می توان این پدیده را دید ولی کسوف را تنها در بخش کوچکی از زمین می توان مشاهده کرد.

در کسوف نیز گرفت جزیی (زمانی که رصد کننده در نیم سایه قرار دارد و تنها بخشی از خورشید پوشیده شده است) و گرفت کلی (زمانی که رصد کننده در تمام سایه قرار دارد) رخ می دهند که بیشترین زمان خورشید گرفتگی می تواند تا 450 ثانیه نیز ادامه پیدا کند، علاوه بر این ها در زمانهایی که رصد کننده در تمام سایه منفی باشد، (این سایه بخش کوچکی از زمین را می پوشاند) شاهد کسوف حلقوی است، در این پدیده لبه خورشید همچون یک حلقه نورانی گرداگرد ماه تیره را فرا می گیرد.

دوره های خورشید گرفتگی

هر رشته ساروس خورشید گرفتگی ممکن است 1250 سال به طول بینجامد و تا 70 بار گرفت خورشید آن رشته ساروسی تکرار می شود زمان میان دو کسوف پیاپی نیز 18 سال و 11 و 3/1 روز است. ظهور هر رشته ساروس خورشید گرفتگی با کسوف جزیی در مناطق قطبی آغاز می شود، یعنی ماه تنها بخشی از خورشید را می چوشاند و سپس هر کدام از خورشید گرفتگی های پیاپی درصد بیشتری از قطر خورشید را می پوشانند و همچنین به استوا نیز نزدیکتر می شوند، تا دوره کسوف های کلی یا حلقوی آن رشته ساروسی ایجاد شود سپس کسوف های جزیی رخ می دهند و هر بار بخش کمتری از خورشید پوشانده می شود تا در نزدیکی قطب دیگر دوره ساروسی به پایان برسد.

persiansky

نگاشته شده به وسیله آرش